Xe số và xe côn
Phanh đĩa và phanh đùm trên xe số thuê: khác gì khi trời mưa và khi xuống dốc dài
Khoảng 9 phút đọc
Nhìn hai bánh của một chiếc xe số, bạn có thể thấy một bánh có đĩa kim loại phẳng quay theo bánh xe, bánh kia chỉ có một nắp tròn kín ở moay-ơ. Đó là phanh đĩa và phanh đùm (còn gọi là phanh tang trống, phanh cơ), và khi trời mưa hay khi xuống một con dốc dài, hai loại này có thể phản ứng khác nhau. Bài này giúp bạn nhận ra loại phanh trên từng bánh của xe thuê, đọc những gì sách hướng dẫn Honda Việt Nam ghi về phanh ướt và phanh khi xuống dốc, và chọn cách phanh phù hợp. Sách hướng dẫn của đúng mẫu xe và lời dặn của cửa hàng luôn được ưu tiên hơn bài viết này.
Câu trả lời ngắn
- Nhìn từng bánh khi xe đứng yên: có đĩa kim loại và cụm kẹp phanh là phanh đĩa; chỉ có nắp tròn kín và dây hoặc thanh kéo đi vào là phanh đùm.
- Sách Honda ghi phanh bị ẩm làm giảm hiệu quả phanh; nếu phanh bị ướt, dùng phanh khi chạy chậm để làm khô.
- Sách Honda ghi phanh liên tục khi xuống dốc dài, cao có thể làm hệ thống phanh quá nhiệt; nên dùng phanh động cơ kết hợp phanh ngắt quãng.
- Khi trời mưa, giữ khoảng cách xa hơn, phanh sớm và nhẹ, phanh khi xe còn thẳng trước khi vào cua.
- Phanh yếu dần giữa dốc: giảm ga, phanh từ từ cả hai phanh, tấp vào chỗ an toàn, để phanh nguội và gọi cửa hàng.
Nhận ra loại phanh trên từng bánh
Phanh đĩa có một đĩa kim loại gắn vào bánh xe và quay cùng bánh, với cụm kẹp phanh (heo dầu) ôm lấy mép đĩa; khi bóp phanh, má phanh trong cụm kẹp ép vào hai mặt đĩa. Phanh đùm giấu các bộ phận ma sát trong một vỏ tròn ở moay-ơ: khi phanh, guốc phanh bung ra ép vào mặt trong của vỏ (bát phanh). Nhìn từ ngoài, bạn chỉ thấy một nắp tròn kín và dây phanh hoặc thanh nối đi vào.
Hai sách hướng dẫn Honda Việt Nam cho thấy cùng là xe số nhưng cách bố trí có thể khác nhau:
| Mẫu xe (sách hướng dẫn) | Bánh trước | Bánh sau | Căn cứ trong sách |
|---|---|---|---|
| Future 125 FI (AFS125MSF, AFS125CSF) | Phanh dùng má phanh và dầu phanh | Phanh dùng guốc phanh | Trang 39: “Phanh trước: Kiểm tra mực dầu phanh và độ mòn má phanh”; “Phanh sau: Kiểm tra độ mòn guốc phanh và hành trình tự do” |
| Wave Alpha (AFB110MD) | Sách nhắc guốc phanh và bát phanh (bộ phận của phanh đùm), không nhắc dầu phanh hay má phanh đĩa | Trang 63 | |
Sách không gọi thẳng tên “phanh đĩa” hay “phanh đùm”; bảng trên suy ra từ bộ phận được nhắc tới (má phanh và dầu phanh là của phanh đĩa thủy lực, guốc phanh là của phanh đùm). Cùng một tên mẫu có thể có nhiều phiên bản, nên đừng đoán theo tên xe: hãy nhìn tận mắt hai bánh và hỏi cửa hàng.
Trên xe số, phanh trước bóp bằng tay phải, phanh sau đạp bằng chân phải. Nếu bạn quen xe ga có hai tay phanh, hãy tập vài lần khi xe đứng yên để chân tìm được bàn đạp mà không cần nhìn. Độ mòn má phanh và guốc phanh là chuyện khác; xem bài tay phanh bóp sâu hơn bình thường hoặc phanh kêu rít.
Phanh đĩa và phanh đùm khi đường ướt hoặc dốc dài
| Câu hỏi | Phanh đĩa | Phanh đùm |
|---|---|---|
| Bộ phận ma sát nằm ở đâu | Má phanh kẹp vào đĩa lộ ra ngoài không khí | Guốc phanh ép vào mặt trong một vỏ tròn kín |
| Khi có nước | Màng nước trên đĩa có thể làm lần bóp đầu tiên kém ăn cho đến khi nước bị gạt đi | Nước đã lọt vào trong vỏ có thể đọng lại lâu hơn |
| Khi xuống dốc dài | Nhiệt thoát ra không khí dễ hơn | Nhiệt bị giữ trong vỏ, nên nếu phanh liên tục có thể yếu đi sớm hơn |
| Người lái có thể cảm thấy | Tay phanh mềm hơn hoặc phải bóp sâu hơn mới chậm lại | Bàn đạp hoặc tay phanh đi sâu hơn, xe chậm ít hơn với cùng một lực |
Hãy đọc bảng như xu hướng chung, không phải phán quyết: một bộ phanh đùm được bảo dưỡng tốt vẫn phục vụ tốt, còn một bộ phanh đĩa mòn má vẫn có thể làm bạn thất vọng. Cả hai loại đều có thể yếu đi nếu bị đè liên tục suốt con dốc.
Sách hướng dẫn Honda nói gì về phanh ướt và xuống dốc
Sách hướng dẫn Future 125 FI và Wave Alpha của Honda Việt Nam có các câu dưới đây ở phần lái xe an toàn:
| Tình huống | Sách ghi | Trang |
|---|---|---|
| Trời ẩm ướt | “Bề mặt đường rất dễ bị trơn trượt khi bị ẩm ướt và phanh bị ẩm cũng làm giảm hiệu quả của phanh.” | Future 125 FI, tr. 11 |
| Phanh bị ướt | “Nếu phanh bị ướt, hãy sử dụng phanh trong khi lái xe ở tốc độ thấp để giúp làm khô phanh.” | Future 125 FI tr. 11; Wave Alpha tr. 11 |
| Dốc dài, cao | “Phanh liên tục, ví dụ khi đi xuống dốc dài, cao có thể gây quá nhiệt hệ thống phanh, làm giảm hiệu quả phanh.” | Future 125 FI tr. 10; câu tương tự ở Wave Alpha tr. 10 |
| Cách xuống dốc | “Sử dụng phanh động cơ cùng với sử dụng phanh ngắt quãng để giảm tốc độ khi đi xuống dốc dài, cao.” | Future 125 FI tr. 11; Wave Alpha tr. 11 |
| Phanh hiệu quả nhất | “Để phanh đạt hiệu quả tối ưu, hãy sử dụng đồng thời cả phanh trước và phanh sau.” | Wave Alpha tr. 10 |
Khi trời mưa: điều chỉnh gì
- Giữ khoảng cách xa hơn với xe phía trước, vì đường ướt làm quãng phanh dài ra.
- Bắt đầu giảm tốc sớm hơn, bóp phanh trước từ từ và đạp phanh sau tương ứng; bóp hoặc đạp giật cục ở bánh nào cũng có thể làm bánh đó trượt.
- Sau khi đi qua chỗ nước đọng hoặc mưa to, khi phía trước thoáng và không có xe sát phía sau, phanh nhẹ ở tốc độ thấp để cảm nhận phanh và giúp làm khô phanh, đúng như sách Honda hướng dẫn. Phanh đùm có thể cần lâu hơn để trở lại như cũ.
- Phanh xong khi xe còn thẳng, trước khi nghiêng vào cua.
Vạch sơn và nắp cống kim loại khi ướt rất trơn; tránh phanh mạnh khi bánh xe đang ở trên đó.
Khi xuống dốc: chia việc cho động cơ
Trên xe số, khi đóng ga và đã về số thấp, động cơ giữ xe lại, để phanh chỉ phải làm những lần giảm tốc ngắn. Về số trước khi vào dốc, về từng số một, vì về số đột ngột có thể làm bánh sau giật hoặc trượt, nhất là khi đường ướt. Số nào hợp với con dốc nào tùy xe và đường; bài này không nêu con số. Cách về số và phanh động cơ trên đèo dài được trình bày kỹ trong bài xuống đèo dài bằng xe số: về số thấp để phanh động cơ, còn cách sang số không có tay côn ở bài sang số xe số không có tay côn.
- Giảm tốc trước khi đường bắt đầu đổ dốc, để lần bóp phanh đầu tiên chỉ cần nhẹ.
- Đóng ga, về từng số một trước khi xe kịp lấy đà.
- Chia việc giảm tốc cho cả hai phanh, phanh ngắt quãng từng nhịp ngắn thay vì đè liên tục.
- Giữ khoảng cách xa hơn, vì xuống dốc phanh lâu dừng hơn trên đường bằng.
- Dốc dài thì dừng ở chỗ an toàn giữa chừng để phanh nguội rồi mới đi tiếp.
Những việc không nên làm
- Không về số mo thả trôi xuống dốc để “đỡ tốn xăng”: mất phanh động cơ, toàn bộ việc giảm tốc dồn lên phanh.
- Không để chân đè nhẹ lên bàn đạp phanh sau hay để ngón tay chạm tay phanh suốt con dốc; chạm nhẹ liên tục cũng sinh nhiệt.
- Không đạp mạnh hay bóp giật để “thử” phanh ướt; làm quen cảm giác phanh ở tốc độ thấp trên đoạn đường thoáng.
- Không dội nước lên phanh đang nóng, không xịt chất tẩy hay dầu bôi trơn vào phanh để hết kêu; bề mặt ma sát cần sạch.
Nếu phanh yếu dần giữa dốc
- Giảm ga, phanh từ từ bằng cả hai phanh, về thêm một số nếu vào số êm được.
- Bật xi nhan và tấp vào chỗ an toàn khi xe còn trong tầm kiểm soát; nền bằng, chắc, xa dòng xe tốt hơn dừng giữa dốc.
- Tắt máy khi đã dừng, dựng chân chống.
- Không chạm tay vào moay-ơ, vỏ phanh hay đĩa phanh vì có thể rất nóng; không tháo, không nắn bất cứ thứ gì.
- Chụp ảnh xe và hai bánh, ghi lại thời gian, thời tiết, mặt đường và phanh nào thấy khác.
- Gọi cửa hàng hỏi cách xử lý; chưa đi tiếp trong lúc chờ.
Nếu có khói, lửa hoặc người bị thương, gọi cấp cứu trước.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết xe số của mình phanh đĩa hay phanh đùm?
Nhìn từng bánh khi xe đứng yên. Có đĩa kim loại quay theo bánh và cụm kẹp ôm mép đĩa là phanh đĩa; chỉ có nắp tròn kín ở moay-ơ với dây hoặc thanh nối đi vào là phanh đùm. Hỏi cửa hàng nếu chưa chắc.
Phanh bị ướt thì làm gì?
Sách hướng dẫn Honda ghi: nếu phanh bị ướt, hãy sử dụng phanh trong khi lái xe ở tốc độ thấp để giúp làm khô phanh. Làm khi phía trước thoáng và không có xe sát phía sau.
Xuống dốc dài nên phanh thế nào?
Sách Honda khuyên dùng phanh động cơ kết hợp phanh ngắt quãng, vì phanh liên tục khi xuống dốc dài, cao có thể làm hệ thống phanh quá nhiệt và giảm hiệu quả phanh.
Phanh đùm có kém an toàn hơn phanh đĩa không?
Không thể kết luận chung. Hai loại khác nhau về cách tản nhiệt và thoát nước, nhưng tình trạng bảo dưỡng của từng xe quan trọng hơn. Điều chắc chắn là cả hai đều cần phanh sớm, nhẹ và ngắt quãng khi đường ướt hoặc dốc dài.
Phanh kêu sau khi đi mưa có sao không?
Đừng xịt dầu hay chất tẩy vào phanh. Ghi lại phanh nào kêu, kêu khi nào, và báo cửa hàng để kiểm tra.
Nguồn đã đối chiếu
- Honda Việt Nam: sách hướng dẫn sử dụng Future 125 FI (AFS125MSF, AFS125CSF), trang 10, 11 và 39
- Honda Việt Nam: sách hướng dẫn sử dụng Wave Alpha (AFB110MD), trang 10, 11 và 63
Thuê xe máy Nguyễn Hà ở Ngõ 5 Nguyễn Văn Cừ, phường Bồ Đề, Long Biên, Hà Nội (gần bến xe Gia Lâm), mở cửa 09:00–21:00 hằng ngày. Khi nhận xe số, hãy hỏi loại phanh ở từng bánh; nếu phanh có dấu hiệu lạ trong lúc đi, gọi hoặc nhắn 0334 699 969.
