Hao mòn thông thường, bất khả kháng, bồi thường toàn bộ trong hợp đồng thuê xe: Bộ luật Dân sự nói gì

Bản hợp đồng thuê xe đưa ra lúc nhận xe có thể có những cụm như “hao mòn thông thường”, “bất khả kháng” hoặc “bồi thường toàn bộ”, và người ký có thể chưa rõ mỗi cụm kéo theo trách nhiệm gì. Bài này đặt từng cụm cạnh lời văn của Bộ luật Dân sự 2015 trên vbpl.vn, hai bài giải thích đăng trên trang hỗ trợ pháp lý của Bộ Tư pháp và một bài hỏi đáp trên trang pháp luật của Hà Nội. Các nguồn không nói riêng về xe máy cho thuê, nên bài chỉ nêu điều các trang ghi và những câu nên hỏi trước khi ký. Bài không phải ý kiến tư vấn cho một hợp đồng cụ thể và không mô tả điều khoản của cửa hàng nào.

Ba cụm từ đặt cạnh Bộ luật Dân sự

Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật ghi Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 ở trạng thái “Còn hiệu lực”, ngày có hiệu lực 01/01/2017, ngày cập nhật 04/04/2026. Cột giữa là chữ của Bộ luật; một bản hợp đồng có thể dùng chữ khác, nên việc đầu tiên là xem hợp đồng đó có tự định nghĩa cụm từ hay không.

Hao mòn thông thường trong hợp đồng thuê xe và chữ “hao mòn tự nhiên”

Điều 479 khoản 1 viết rằng bên thuê phải bảo quản tài sản thuê, phải bảo dưỡng và sửa chữa nhỏ; nếu làm mất, hư hỏng thì phải bồi thường, nhưng không chịu trách nhiệm về những hao mòn tự nhiên do sử dụng tài sản thuê. Điều 482 khoản 1 yêu cầu trả lại tài sản trong tình trạng như khi nhận, trừ hao mòn tự nhiên hoặc theo đúng tình trạng đã thỏa thuận; nếu giá trị tài sản giảm sút so với lúc nhận, bên cho thuê có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại, cũng trừ hao mòn tự nhiên.

Cụm “hao mòn thông thường” có trong Bộ luật, nhưng ở Điều 452 về mua sau khi sử dụng thử: bên dùng thử không phải chịu trách nhiệm về những hao mòn thông thường do việc dùng thử gây ra. Như vậy chữ trong một hợp đồng thuê xe có thể không trùng chữ của phần thuê tài sản. Bộ luật cũng không liệt kê vết xước, độ mòn lốp hay mức mòn phanh nào được xếp vào hao mòn tự nhiên.

Vì Điều 482 lấy mốc là tình trạng khi nhận hoặc tình trạng đã thỏa thuận, một bản ghi tình trạng xe lúc nhận là thứ để hai bên cùng nhìn vào khi trả; đây là gợi ý của bài, không phải yêu cầu của luật. Cách phân biệt hao mòn với hư hỏng lúc trả xe được bàn trong bài Hao mòn thông thường hay hư hỏng do sử dụng: cách phân biệt khi cửa hàng nhận lại xe thuê.

Bất khả kháng: ba điều kiện phải có cùng lúc

Điều 156 khoản 1 định nghĩa sự kiện bất khả kháng là sự kiện xảy ra một cách khách quan không thể lường trước được và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép. Định nghĩa này nằm trong điều về thời hiệu; bài “Chủ đề 55” trên trang hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp của Bộ Tư pháp (28/05/2025, ký VIAC) dẫn chính định nghĩa đó khi bàn về hợp đồng.

Điều 351 khoản 2 viết: bên có nghĩa vụ không thực hiện đúng nghĩa vụ do sự kiện bất khả kháng thì không phải chịu trách nhiệm dân sự, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác. Vế “trừ trường hợp có thoả thuận khác” cho thấy câu chữ trong bản ký có thể làm kết quả khác đi, nên phần bất khả kháng của hợp đồng cần được đọc kỹ. Bài “Chủ đề 55” tách định nghĩa thành ba điều kiện phải hội đủ cùng một lúc:

• có một sự kiện xảy ra một cách khách quan;
• sự kiện đó không thể lường trước được;
• sự kiện đó không thể khắc phục được.

Hai nguồn sau cùng dẫn định nghĩa ở Điều 156 khoản 1 nhưng đi tới hai kết luận khác nhau, tùy tình tiết. Trong vụ trọng tài mà bài “Chủ đề 55” phân tích, bên mua viện dẫn khủng hoảng tài chính năm 2008, nhưng hợp đồng được ký năm 2009, sau khi khủng hoảng đã xảy ra, nên Hội đồng Trọng tài không coi đó là bất khả kháng; bên viện dẫn cũng không đưa ra được chứng cứ chứng minh.

Bài hỏi đáp trên pbgdpl.hanoi.gov.vn (đăng 10/06/2019) về chiếc xe máy gửi trong bãi bị gió giật đẩy vào ô tô thì kết luận đây là sự kiện bất khả kháng và về nguyên tắc không ai phải bồi thường, trừ khi các bên thỏa thuận khác. Bài đó dựa trên Điều 584, thuộc chương trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, và trên tình tiết xe được gửi đúng khu vực, vị trí theo thỏa thuận; nó không bàn về hợp đồng thuê.

Bài “Chủ đề 55”, viết cho bối cảnh kinh doanh thương mại, nêu các bên có thể đưa vào hợp đồng những yếu tố được coi là bất khả kháng hoặc không được coi là bất khả kháng. Nếu bản hợp đồng thuê xe có một danh sách như vậy, đó là đoạn nên đọc trước khi ký.

Bồi thường toàn bộ: toàn bộ thiệt hại, khác với phạt vi phạm

Trong Bộ luật, chữ “toàn bộ” đi cùng chữ “thiệt hại”. Điều 360 viết: trường hợp có thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ gây ra thì bên có nghĩa vụ phải bồi thường toàn bộ thiệt hại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc luật có quy định khác. Điều 13 nêu cá nhân, pháp nhân có quyền dân sự bị xâm phạm được bồi thường toàn bộ thiệt hại. Theo Điều 361 khoản 2, thiệt hại về vật chất gồm tổn thất về tài sản, chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế, khắc phục thiệt hại, thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút.

Bộ luật cũng có những điều về phạm vi phần phải bồi thường:

• Điều 362: bên có quyền phải áp dụng các biện pháp cần thiết, hợp lý để thiệt hại không xảy ra hoặc hạn chế thiệt hại cho mình.
• Điều 363: nếu thiệt hại một phần do lỗi của bên bị vi phạm, bên vi phạm chỉ phải bồi thường tương ứng với mức độ lỗi của mình.
• Điều 585, thuộc chương bồi thường ngoài hợp đồng: thiệt hại thực tế phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời, các bên có thể thỏa thuận về mức bồi thường, và người chịu trách nhiệm có thể được giảm mức bồi thường nếu không có lỗi hoặc có lỗi vô ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế của mình.

Phạt vi phạm là một khoản khác. Điều 418 định nghĩa đó là sự thỏa thuận theo đó bên vi phạm nghĩa vụ phải nộp một khoản tiền cho bên bị vi phạm; nếu hợp đồng có phạt vi phạm nhưng không thỏa thuận việc vừa chịu phạt vi phạm vừa bồi thường thiệt hại, bên vi phạm chỉ phải chịu phạt vi phạm.

Bài trong cẩm nang hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp của Bộ Tư pháp (03/12/2019) giải thích rằng phạt vi phạm chỉ áp dụng khi các bên đã thỏa thuận, còn khi xảy ra thiệt hại thì bên gây thiệt hại vẫn phải bồi thường theo quy định, dù hợp đồng có ghi về bồi thường hay không. Chính bài đó cũng viết rằng nếu hợp đồng có thỏa thuận phạt vi phạm nhưng không đề cập việc vẫn phải bồi thường thì bên vi phạm không phải bồi thường; hai ý này cùng nằm trong một bài, nên cách hợp đồng ghi phần phạt và phần bồi thường đáng đọc kỹ. Bài cũng nêu các bên có thể xác định trước trong hợp đồng một mức bồi thường cụ thể bằng tiền.

Vì vậy, khi thấy chữ “bồi thường toàn bộ”, câu cần hỏi là toàn bộ của khoản nào, tính theo cách nào và có kèm phạt vi phạm hay không. Trường hợp xe thuê bị mất có bài riêng: Mất xe thuê hoặc bị trộm: các nguồn nói gì về trách nhiệm bồi thường và điều khoản cần đọc trước khi ký.

Nếu hai bên hiểu một cụm từ khác nhau thì làm gì

Điều 404 nêu cách giải thích hợp đồng. Điều khoản không rõ ràng được giải thích không chỉ dựa vào ngôn từ mà còn căn cứ vào ý chí của các bên trong toàn bộ quá trình trước, tại thời điểm xác lập, thực hiện hợp đồng (khoản 1). Ngôn từ khó hiểu được giải thích theo tập quán tại địa điểm giao kết (khoản 3). Bên soạn thảo đưa vào nội dung bất lợi cho bên kia thì phải giải thích theo hướng có lợi cho bên kia (khoản 6).

Với hợp đồng theo mẫu, Điều 405 khoản 2 đặt phần bất lợi khi giải thích điều khoản không rõ ràng lên bên đưa ra mẫu; khoản 3 viết điều khoản miễn trách nhiệm của bên đưa ra mẫu, tăng trách nhiệm hoặc loại bỏ quyền lợi chính đáng của bên kia thì không có hiệu lực, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Bài không kết luận một điều khoản cụ thể nào có hiệu lực hay không. Các bước sau giữ lại dấu vết của ý chí hai bên mà Điều 404 nhắc tới (gợi ý của bài, không phải yêu cầu của luật):

1. Hỏi lại cụm từ chưa rõ trước khi ký và đề nghị ghi câu trả lời vào hợp đồng hoặc phụ lục.
2. Nếu trao đổi qua tin nhắn, giữ lại câu hỏi và câu trả lời kèm ngày giờ.
3. Chụp ảnh tình trạng xe lúc nhận, gồm lốp, đèn, gương và các vết xước sẵn có, rồi đề nghị hai bên cùng ghi nhận.
4. Khi có bất đồng lúc trả xe, đặt câu chữ hợp đồng, ảnh lúc nhận và tin nhắn cạnh nhau trước khi thống nhất con số.

Các câu hỏi chung khi thuê xe được gom ở trang Câu hỏi thường gặp khi thuê xe máy.

Những điều không nên làm khi ký

• Ký khi một trong ba cụm từ còn chưa rõ nghĩa với chính mình.
• Coi “hao mòn thông thường” trong hợp đồng là đương nhiên giống “hao mòn tự nhiên” của Bộ luật khi hợp đồng không định nghĩa cụm đó.
• Suy ra rằng mưa lớn, ngập nước hoặc mất trộm tự động được tính là bất khả kháng; hai nguồn ở trên cho thấy kết luận phụ thuộc vào tình tiết.
• Để trống những dòng mô tả tình trạng xe hoặc hư hỏng có sẵn, nếu bản hợp đồng có các dòng đó.
• Dựa vào lời giải thích miệng khác với chữ đã in mà không đề nghị ghi lại.

Những điều các nguồn chưa nói

• Không trang nào nói riêng về hợp đồng thuê xe máy.
• Không trang nào liệt kê vết xước, độ mòn lốp hoặc mức mòn phanh nào được tính là hao mòn tự nhiên.
• Không trang nào nói trộm cắp được hay không được tính là bất khả kháng.
• Không trang nào nêu cách xác định giá trị một chiếc xe thuê bị hư hỏng hoặc bị mất khi tính bồi thường.
• Vụ trọng tài trong bài “Chủ đề 55” là tranh chấp mua bán, bài hỏi đáp của Hà Nội là thiệt hại ngoài hợp đồng; cả hai không phải tranh chấp về thuê tài sản, và kết luận của chúng gắn với tình tiết riêng.

Nguồn đã đối chiếu

• Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật (Bộ Tư pháp), Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, còn hiệu lực: vbpl.vn: Bộ luật Dân sự 2015
• Trang hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp, Bộ Tư pháp, “Chủ đề 55: Các yếu tố cấu thành sự kiện bất khả kháng”, 28/05/2025: moj.gov.vn: bất khả kháng
• Bộ Tư pháp, cẩm nang hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp, “Phạt vi phạm, bồi thường hợp đồng dân sự theo Bộ luật dân sự năm 2015”, 03/12/2019: moj.gov.vn: phạt vi phạm và bồi thường
• Trang thông tin pháp luật của TP Hà Nội, hỏi đáp “Thiệt hại do sự kiện bất khả kháng”, 10/06/2019: pbgdpl.hanoi.gov.vn: thiệt hại do bất khả kháng

Hỏi cửa hàng về ba cụm từ này

• Hợp đồng dùng “hao mòn thông thường” hay “hao mòn tự nhiên”, và những dấu hiệu nào trên xe được xếp vào đó?
• Hợp đồng có danh sách sự kiện được coi là bất khả kháng không, và “bồi thường toàn bộ” được tính trên khoản nào, có kèm phạt vi phạm hay không?

Số điện thoại của cửa hàng để hỏi trước khi ký: 0334 699 969.